فرش اصفهان

یکی از مهمترین علایق پادشاهان صفوی هنر قالیبافی بود. تمامی کارگاه های تولید فرش در اصفهان تحت پوشش شاه عباس کبیر بودند،این علاقه بسیار زیاد فرش بافی در آن دوران باعث شداصفهان تبدیل به یکی از معتبرترین مراکز بافت فرش های دستباف شود، به عمین علت است که نفیس و ارزشمندترین قالی ها متعلق به این زمان است.

اکثر فرش های دوران صفویه در بسیاری از موزه های داخلی و خارجی نگهداری میشوند که اصفهان هم سهم عظیمی از فرش های آنتیک موزه ای دارد. اغلب قالی های آنتیک اصفهان با مرغوب ترین مواد اولیه بافته شده است و درصد ابریشم به کار برده بسیار بالا بوده است. همچنین بسیاری از اماکن تاریخی حال حاضر مفروش شده از فرش های ابریشم بوده است که امروزه تحت مراقبت کلکسیونرها و موزه ها قرار گرفته است.

رنگرزی در گذشته به صورت کاملا سنتی و گیاهی صورت میگرفت و از دوام و ثبات رنگ بالایی برخوردار بوده است، طرح ها و نقشه های قالی های اصفهان به دست بهترین اساتید مجرب در این زمینه انجام میگرفت.

پس از سقوط صفویه قالیبافی در تمام مناطق ایران با افت شدیدی مواجه شد و تقریبا رو به نابودی رفت فقط در برخی از دهات ها و شهرهای کوچک ایران عده ای از روستاییان مشغول به این کار بودند، با انقراض این حکومت تا مدت ها هیچ قالی ارزشمندی مانند گذشته بافته نشد، حتی با اتمام دوران قاجاریه هم این وضعیت بهبود نیافت. جنگ جهانی دوم هم آسیب بسیاری به صنعت فرش اصفهان وارد کرد و صادرات به بازارهای خارجی کاهش پیدا کرد و در این بین هم بسیاری از افراد سودجو مواد اولیه فرش را با قیمت های سرسام آور به فروش می رساندند. تمام این عوامل لطمه ی جدی به قالی اصفهان وارد کرد. در گذشته که این فرش در دنیا میدرخشید و زبان زد همگان بود اکنون کمتر به آن توجه میکنند، Cecil Edwards نویسنده کتاب The Persian Carpet به فرش اصفهان در مقایسه با دیگر مناطق ایران مانند:تبریز، قم، کرمان و … کمتر اشاره کرده است.

طرح و نقش  فرش اصفهان

قالیبافی اصفهان، با اتّكا بر هنر اصيل و سنّتی ايران، با استفاده از طرح‌های اسليمی، خطایی و گل‌های شاه‌عباسی كه الهام گرفته از اماكن تاريخی اين شهر هستند، از جایگاه شایسته‌ای در ميان بافت‌های شهرهای دیگر ایران، برخوردار است. با کمی تامّل، به خوبی می‌توان انعکاسی از گنبد لاجوردی مسجدِ امام و مسجد شيخ لطف‌الله، بناهای عالی قاپو، چهل ستون و هشت بهشت را در طرح و نقش و رنگ فرش اصفهان مشاهده کرد. امروزه بيشتر نقش قالی‌های جديد اصفهان را طرح‌های لچك و ترنج تشكيل می‌دهند. اسليمی‌هایی كه مستقل از ترنج مركزی با دَوَران شاخ‌های خميده‌شان و گردش آن‌ها به دور مداليون مركزی، گل‌های شاه عباسی را در بر می‌گيرند. ويژگی خاصّی که در اكثر فرش‌های اصفهان، جلب توجه می‌كند، رعايت قرينه‌گذاری گل‌هاست. از جمله طرح‌های مورد استفاده در فرش اصفهان می‌توان: طرح سجّاده‌ای، محرابی ستوندار، درختی و شكارگاهی را نام برد.

برخی از ویژگی های فرش های اصفهان شامل:

در نوع مرغوب آن از رنگ های طبیعی سنتی با تنوع بالا استفاده میکنند که جذابیت و زیبایی چشم نوازی به همراه دارد
پرزها در این نوع فرش کوتاه گرفته میشوند
فرش های ریز بافت با ظرافت بالا تا رجشمار ۹۰
استفاده از نقش های آثار باستانی
استفاده ار گل و برگ های زیبا و متناسب ختایی
در اکثر فرش های اصفهان از قندیل به عوض سرترنج استفاده میکنند
استفاده از دار عمودی برای بافت
انجام عملیات پراخت در حین بافت
از دیگر ویژگی هایش این است که کمتر دست خوش تغییرات و متاثر از فرهنگ غرب گشت و اصالت خود را در طرح و نقشه حفظ کرده است.

برخی از طرح های فرش اصفهان:

نقش های لچک و ترنج از عمده ترین طرح های فرش اصفهان است،طرح های اسلیمی که به صورت جدا از ترنج اصلی است، گلهای شاه عباسی هم یکی از مرسوم ترین نقش هاست، طرحهای سجاده ای، محرابی ستوندار، درختی، شکارگاهی، از جمله طرح های مورد استفاده در این نوع فرش است
اکثر فرش های با ارزش و قیمتی قديمي ايران که در موزه هاي اروپا و امريکا مشاهده شده است قاليهاي بافت شهر اصفهان است .

روش‌های بافت

گره ایرانی نامتقارن است. فرشباف، گره‌های ایرانی را به گونه‌ای می‌زند که حداقل ۱۲۰ گره در هر اینچ مربع وجود داشته باشد. گره‌های ایرانی با خامه پنبه‌ای یا ابریشمی زده می‌شود. قالی اصفهان ۷۰۰ ـ ۵۰۰ گره در هر اینچ مربع دارد که با استفاده از مرغوب‌ترین خامه ابریشمی و پشمی زده می‌شود. قیمت فرش به تعداد گره‌ها در هر اینچ مربع (KPSI) از فرش بستگی دارد، هرچه KPSI بالاتر باشد، فرش گران‌تر خواهد بود. جالب است بدانید که در دوران رواج نساجی در اصفهان، پنبه با دوک به صورت دستی ریسیده می‌شد، بنابراین بنیان فرش آنتیک دستبافت اصفهان بر پودهای پنبه‌ای ریسیده شده با دست شکل گرفت. پنبه‌ریسی با دست باعث می‌شد که ضخامت تار نخ همه جا یکسان نباشد، بعضی جاها نازک‌تر و بعضی جاها ضخیم‌تر باشد. این یکدست نبودن نه تنها یک ویژگی منفی در نظر گرفته نمی‌شود، بلکه فرش دستباف را بیش از پیش جذاب می‌کند. پس از آن که بافت فرش به اتمام رسید، نوبت به گلیم‌بافی پای کار می‌رسد که ناحیه‌ای صاف با اندازه متغیر است که در پایان فرش، پیش از ریشه‌بافی زده می‌شود. برای گلیم‌بافی پای کار یک در میان از نخ‌های آبی و قرمز استفاده می‌شود و پس از آن ریشه گره زده می‌شود. این تارها معیاری برای اندازه‌گیری خفت است که روش دیگری برای محاسبه تعداد گره در هر اینچ مربع است. در اطراف فرش نوار پشمی مجزایی وجود دارد که روی فرش را می‌پوشاند. اندازه معمول فرش‌های اصفهان ۷ * ۵ یا کوچکتر است، البته فرش‌های بزرگتری نیز بافته می‌شود.

رنگ

فرش اصفهان به رنگ قرمز و آبی یا نیلی روی زمینه‌ای عاجی رنگ بافته می‌شود. رنگ‌های قرمز، آبی و عاجی در فرش‌های مدرن‌تر اصفهان (مربوط به پس از جنگ جهانی دوم) به کار برده می‌شود.

فرش‌های مشابه فرش اصفهان

اگر خبره فرش نباشید، ممکن است فرش شهرهای دیگر، مانند تبریز، کاشان و نائین، را با فرش اصفهان اشتباه بگیرید. فرش تبریز گره‌های متقارن و پودهای منظم‌تر دارد، حال آن که گره‌های فرش اصفهان نامتقارن است. فرش کاشان نیز پودهایش منظم‌تر است. فرش نائین در اصل نوعی فرش اصفهان است.

طرّاحان و بافندگان معروف فرش اصفهان

اصفهان خاستگاه هنرمندی زیادی در عرصه‌ی فرش‌بافی بوده است از جمله: عیسی بهادری که از هنرمندان برجسته‌ی طرّاحی فرش اصفهان است. وی به مدّت ۳۰ سال، شاگردان زیادی را در رشته های هنرهای تزئینی به ویژه در نقّاشی، تذهیب و نقش قالی تربیت كرد و در این ضمن، طرح‌های بسیار جالبی را به مجموعه طرح‌های ایرانی افزود. از جمله‌ی معروفترین شاگردان وی می‌توان از محمود فرشچیان نام برد. از دیگر طرّاحان بنام فرش اصفهان ارمد ارچنگ است که از وی طرح‌های چشم‌نواز و زیبایی در نقش قالی به یادگار مانده‌است. از شاگردان با استعداد این هنرمند، به نام‌های عباس كرباسیون و رحمت‌الله شادمان، در ادامه‌ی كار استاد، هم اكنون به كار طرّاحی در اصفهان اشتغال دارند

از دیگر طرّاحان و بافندگان فرش اصفهان می‌توان به آقايان صيرفيان، صفرزاده، حقيقی، ميرزاامامی، ‌حسن و عبّاس دردَشتي، دكتر حكمت‌نژاد،‌ عصاچی، ‌نقش‌بند، مهدی ایی، ‌كام‌خواه، داوری،‌ مكاری، ماهانی، تاجی، ذوالفقاری، جعفر رشتیان و البته به حسین مصور الملكی از نقاشان مشهور نقش قالی اصفهان اشاره نمود.

گفتنی است که قالی‌های اصفهان، امروزه عمدتا در مراكزی از جمله نجف آباد، فلاورجان، قمشه ( شهرضا )، گلپايگان، نائين، اردستان، نطنز، كاشان و خوانسار توليد می‌شوند.

امضاء و پرچم ایرانی

گنجاندن پرچم ایران در حاشیه‌ی باریک بالای محافظ فرش یکی از مشخصه‌های فرش دستبافت اصفهان است. همچنین گاهی نام بافنده نیز کنار نقش پرچم ایران به چشم می‌خورد.


4-4

3-3

2-2

1-1

9-9

7-7

6-6

5-5